<< terug

Arnhem

Vooroorlogse monumenten, wederopbouw en nieuwbouw, een tocht door Arnhem.
Tekst: René Vossebeld.

De voorjaarsexcursie naar Arnhem begon bij de noordelijke uitgang van het NS station Arnhem, de Sonsbeekzijde om 10.00 u. Eerst maakten we een korte stadswandeling, daarna werd de tocht per bus voortgezet. De excursie eindigde tegen 17.30 u. weer bij het NS station.

Arnhem is een oude vestingstad. In 1233 kreeg de stad aan de Jansbeek stadsrechten. Maar de Romeinen bouwden al ver daarvóór een castellum in Meinerswijk, direct tegen de Rijn aan. Als eerste stad in Nederland ontdeed Arnhem zich van de knellende vestingwerken. De daaropvolgende stadsuitleg is nog grotendeels aanwezig. Wij zullen daarvan een aantal hoogtepunten in onze wandeling meenemen.

Komend uit het ten dode opgeschreven wederopbouwstation kunt U een blik werpen op de laat negentiende eeuwse Burgemeesterswijk en het naastgelegen landgoed Sonsbeek. Het station is betonarchitectuur van Schelling, met een unieke paviljoenachtige noordelijke ingang (Sonsbeekzijde); let even op de akoestiek als u er ‘s morgens doorheen loopt. Het station zal plaats maken voor een hypermodern stationscomplex, inmiddels al het vierde op deze plek. Als we geluk hebben is het voormalig stationspostkantoor van rijksbouwmeester Peters nog op zijn oorspronkelijke stek te zien. Het is de bedoeling dat dit gebouw gedemonteerd en verplaatst gaat worden.

Waar de spoorlijnen naar het oosten en noorden van het land de nieuwe Zijpse Poort van UN studio kruisen staan we oog in oog met een van de oudste werken van de lokale grootheid Willem Diehl. Het is een kantoorpand in Jugendstil. Aan de andere kant van de poort zien we zijn laatste werk in volle glorie staan: het Vesta gebouw, gebouwd in 1932. Zijn royale Luxortheater (uit 1915-16) is een van de oudste bioscopen van Nederland. Het lijkt een voorbode van Tuschinski te zijn. In het nu leegstaande gebouw zijn interessante vondsten gedaan. Het ligt in de bedoeling ook een blik in het interieur te gaan werpen. Het Willemsplein, waaraan het pand staat, kent meer bijzondere bouwwerken, evenals het aanpalende Nieuwe Plein: bijvoorbeeld de kantoorgebouwen van Dudok (het voormalig kantoor van ‘De Nederlanden van 1845’) en Roosenburg.

Wat beslist niet mag ontbreken zijn het wederopbouw stadhuis (naar ontwerp van Konijnenburg) en het Huis der Provincie, eigenlijk een stadspaleis of liever een Italiaans Palazzo. Arnhem vindt als bestuurlijk centrum zijn wortels in het historisch feit dat de hertogen van Gelre in de stad hun residentie hadden. Vegter ontwierp het in 1954 opgeleverde gebouw. Onder anderen Hildo Krop verzorgde de kunsttoepassingen.

Wanneer we ons omdraaien zien we aan het einde van de markt de in neorijnlandse gotiek wederopgebouwde toren van de Eusebiuskerk uit 1965, met een lantaarn naar ontwerp van Verlaan. De toren geldt als het sluitstuk van de Arnhemse wederopbouw. De in WO II zwaar getroffen stad is een echte wederopbouwstad geworden.

Gerrit Rietveld heeft een aantal opdrachten in Arnhem verwezenlijkt. De belangrijkste daarvan was de huisvesting van de Hogeschool voor de Kunsten. Het gebouw uit 1959, aan de Rijn in een park gelegen, loopt door in een negentiende eeuws huis; het is vorig jaar uitgebreid met een fraaie ondergrondse vleugel van de hand van Hubert-Jan Henket. Wij gaan een blik in het verrassende interieur werpen.

We blijven nog even bij Rietveld als we de flat ‘Hulkestein’ passeren. Daarna doen we een landelijke topper aan, het landgoed Den Brink, beter bekend als het KEMA-terrein. Het ligt in de bedoeling hier de jaarvergadering te houden. Vlak hierbij ligt de koepelgevangenis uit 1882 van Metzelaar.

Bewust buiten de stad in het buitengebied gelegen zijn het revalidatiecentrum Groot Klimmendaal en de Bio Mythylschool van Oud. Dit belangrijke Nieuwe Bouwen-complex, opgeleverd in 1960, is verrassend gaaf. Licht, lucht en ruimte waren voor Oud de leidende elementen bij het ontwerpen van dit fraaie complex. Oud zelf zag het als de vervolmaking van Duikers Zonnestraal. De paviljoens staan schuin naar de zon gekeerd. In het midden van het terrein staat het ketelhuis als centrale blikvanger. Het entreegebouw is bovendien gedecoreerd door Karel Appel, bedoeld om de aanwezige zieke kinderen op te vrolijken.

Door Oosterbeek rijdend zien we het grootse gemeentehuis van Renkum naar een ontwerp uit 1956 van Granpré Molière, dat als een belangrijk wederopbouwproject geldt. Als we het dorp bijna verlaten hebben, zien we het negentiende eeuwse hotel Hartenstein, dat nog geen twee weken lang het geallieerde hoofdkwartier was tijdens de operatie ‘Market Garden’.

In Wolfheze komen we een flink deel van het bereik van onze statutaire doelstelling tegen. Het gaat hier om het psychiatrisch ziekenhuis ‘De Gelderse Roos’ met een bijzondere plattegrond. De specifieke eisen die de gebruiker aan de huisvesting stelde en stelt hebben tot een bijzonder gebied geleid. Als grote verrassing geldt wellicht het voormalig – Nieuwe Bouwen – sanatorium op het terrein van de hand van de Arnhemse architect Rot(s)huizen.

We zullen de lunch combineren met de Algemene Ledenvergadering. Als er tijd overblijft maken we een kleine sightseeing tour door Arnhems beroemde wijk op de stuwwallen Geitenkamp (1918-1929), waarvoor P.J.H. Cuypers adviezen heeft gegeven. Op de heen- en terugweg kan dan even geproefd worden van de grote hoeveelheid landgoederen die Arnhem omgeven.

Enige literatuur over Arnhem
Jean Gardeniers

Gegevens over de gebouwen van Arnhem zijn te vinden in het deel over Gelderland van de serie ‘Monumenten in Nederland’ (Waanders, 2000) en in ‘Architectuur en stedebouw in Gelderland 1850-1940’ (Waanders, 1995). Specifiek over de elektriciteitsgebouwen (o.a. KEMA) gaat het monumentale ‘Trotse kastelen & Lichtende Hallen’ van J. Vredenberg (Matrijs, 2003). Het station van Arnhem is terug te vinden in ‘Stationsarchitectuur in Nederland 1938/1998’ van C. Douma (Walburg Pers,1998). Voor wederopbouwarchitectuur zie ‘Toonbeelden van Wederopbouw’ van M. Kuipers (Waanders, 2002).

Specifiek over Arnhem gaat de aardige, deskundig geschreven en prettig geprijsde door Matrijs uitgegeven ‘Arnhemse Monumenten Reeks’, waarvan tot nu toe, van 1996 tot heden, vijftien delen zijn verschenen. Voor ons excursiedoel kunnen relevant zijn: ‘De binnenstad’ (dl 1), ‘Kerken’ (dl 2), ‘Scholen’ (dl 3), ‘Willem Diehl architect in Arnhem’ (dl 4), ‘Volkswoningbouw’ (dl 5), ‘Johannes van Biesen architect van de gemeente Arnhem’ (dl 6), ‘St.-Elisabeths Gasthuis’ (dl 9), ‘Spijkerkwartier en Boulevardkwartier’ (dl 11), ‘Handel nijverheid en industrie’ (dl 12) en ‘Wederopbouw’ (dl 14).


Foto’s: Leo Dubbelaar






Behoudsacties 1984-2006
Cuypersjaar
Jaarrekeningen
Jaarverslagen
Zorg voor monumenten