<< terug

Deelen

Voorjaarsexcursie 26 mei 2007

De problematiek van grote terreinen belicht aan de hand van twee topmonumenten

Al jarenlang had ik Deelen in gedachten als doel voor de laatste excursie die ik voor het CG zal organiseren. Het kon ook niet anders. Door de aanvraag om Deelen in het rijksmonumentenregister op te nemen, kwam ik bij de vereniging tot behoud van negentiende en twintigste-eeuws cultuurgoed in beeld. De aanvraag is in 1997 door het genootschap ondersteund. In 1999 werd ik secretaris en nu lijkt de cirkel weer rond want van de 225 objecten in de genoemde aanvraag zijn er door de minister afgelopen januari 191 aangewezen. 

Deelen, voor wie het nog niet weet, is het militaire vliegveld op de Veluwe dat in oorlogstijd het visitekaartje van de Luftwaffe was. Het behoorde toen tot de vijf grootste vliegvelden van bezet Europa. Niet alleen kwantitatief maar zeker ook kwalitatief was Deelen verbazingwekkend. Het is nog steeds een geheim militair landschap waar nu de helikopters van de Luchtmobiele Brigade oefenen. De RACM heeft Deelen niet voor niets als ‘topmonument’ bestempeld. De satellietdorpen die om het eigenlijke vliegveld heen aangelegd, vormen verbluffende staaltjes van stedenbouwkundige en architectonische camouflage. Door zijn uitgestrektheid, het gaat om beduidend meer ‘groen’ dan ‘rood’, is Deelen een fraai voorbeeld van de nieuwe categorie die zich in monumentenland heeft aangediend: de grote terreinen. In twee gevallen heeft het Cuypersgenootschap zich via de geijkte instrumenten voor het behoud van waardevolle grote terreinen ingezet: het Hembrugterrein in de gemeente Zaanstad en voor het oorspronkelijk 4000 ha. grote vliegveld Deelen.

Naar mijn idee is het juridisch monumenteninstrumentarium dat ons ter beschikking staat niet helemaal adequaat meer. De Monumentenwet 1988 is objectgericht en dus niet gericht op de bescherming van de vaak zo belangrijke samenhang tussen een object en zijn omgeving. Nu de rijksoverheid eindelijk, in ieder geval qua naamstelling, ook aandacht aan cultuurlandschappen schenkt, wordt dat gebrek duidelijker. Het enige instrument dat de wet biedt is  ‘het beschermde gezicht’. Maar juist dat instrument wordt nu geëvalueerd en dat betekent dat alle ingediende verzoeken ‘in de ijskast’ zijn gelegd, daaronder Deelen (het verzoek is door mij in 2000 gedaan). Daarnaast kent de Natuurschoonwet ook een aan te wijzen beschermd landschapsinstrument. Daarvan heeft echter nog niemand gebruik gemaakt en is er van overheidswege ook niets aangewezen.
De Ecologische Hoofd Structuur en sinds 2007 Natura 2000: terwijl de eco-lobby het ene na het andere succes behaalt met de bescherming van (potentiële) natuurgebieden staat de cultuursector nog steeds met de mond vol tanden en laat zich de kaas van het brood eten door diezelfde sector onder leiding van het ministerie van LNV. Als het om tastbare herinneringen aan de oorlogsperiode gaat – Deelen is daar een voorbeeld van – is zelfs het ministerie van VWS ‘ons’ ministerie van OCW al voor. Dat ministerie heeft een apart programma opgezet om herinneringen voor in ieder geval educatiedoeleinden tastbaar te houden.  Daarbij wordt stenen erfgoed niet geschuwd; waar blijft de cultuursector?

Toelichting bij het programma
Voordat we de Heimatschutz architectuur van Deelen bekijken, werpen we een blik op een monumentaal industrieel complex dat behouden blijft en nu in de transformatiefase naar zijn nieuwe bestemming verkeert: ENKA in Ede. Van Ede zetten we even later koers naar Radio Kootwijk. Onderweg komen we langs de havezethe Harscamp die al in 1379 werd genoemd. In 1913 verbouwde Hendrikus Berlage het huis in opdracht van de familie Kröller tot een landelijk huisje dat nog steeds binnen een gracht ligt. Aan dezelfde weg ligt de proefboerderij Harscamp die Henry van de Velde in 1926 voor een zoon van het echtpaar Kröller-Müller ontwierp evenals een bijbehorend landhuis (1926). Wanneer we door Harskamp rijden, wordt duidelijk dat het dorp zijn bestaan te danken heeft  aan het Infanterie Schietkamp dat nog steeds monumentale houten (!) gebouwen in gebruik heeft.

Heeft de ‘kathedraal’ of ‘het schip op de Veluwe’ nog nadere introductie nodig? In 1997 stonden we voor een dichte deur maar dit keer kunnen we écht naar binnen! We kunnen het unieke hoofdgebouw van het voormalige PTT radiodorp dat begin jaren ’20 werd opgericht dus uitgebreid bezichtigen. Naast het hoofdgebouw zijn er allerlei bijgebouwen en het dorp radio Kootwijk dat ten behoeve van het personeel is gebouwd. Een herbestemming is voor het hoofdgebouw nog steeds niet gevonden, wel voor de bijbehorende 400 ha: dat heeft weer een volledige natuurbestemming gekregen. Radio Kootwijk is een gebouw van internationale waarde en dat geldt ook voor ons laatste reisdoel.

We ronden onze excursie af met een bezoek aan plaatsen op het vliegveld Deelen die u anders nooit te zien krijgt. Het geheel wordt met andere bijzondere rijksmonumenten gegarneerd.

Tijdens deze voorjaarsexcursie zal de specifieke problematiek van grote terreinen worden belicht. Hoewel Radio Kootwijk en Deelen grotendeels als rijksmonument zijn aangewezen, betekent de nieuwe status niet dat het met beide toppers goed gaat.

Programma voorjaarsexcursie 26 mei 2007

- 9.30 uur: verzamelen op station Ede CS en korte uitleg over het Enka-complex;

- 11 uur: via Harskamp naar Radio Kootwijk waar we pauzeren voor koffie/thee en daarna beginnen aan de rondleiding;

- 13 uur: lunch en ALV in Schaarsbergen;

- 14.30 uur: aankomst bij de Kop van Deelen, één van de Deelen-complexen voor een uitgebreide rondrit over dit terrein en daarna de rest van het vliegveld;

- 18 uur: aankomst bij het station Ede CS.

Kostprijs:
€ 30 per persoon.

Opgeven:

- Per post: postbus 575, 6800 AN  Arnhem
– per e-mail: secretaris@ cuypersgenootschap.nl

Beide onder gelijktijdige overmaking van € 30 op gironummer 4835002 van het Cuypersgenootschap te Druten.
Voor eventualiteiten vlak voor en tijdens de excursie is het volgende mobiele telefoonnummer bereikbaar: 06 54314643.

U kunt u tot uiterlijk 10 mei opgeven.

Tot ziens op de excursie, René Vossebeld,






Behoudsacties 1984-2006
Cuypersjaar
Jaarrekeningen
Jaarverslagen
Zorg voor monumenten